Klimaat van Afrika
De evenaar doorsnijdt Afrika vrijwel precies in het midden. Dat geografisch feit heeft een diepgaande invloed op het klimaat: de klimaatzones spiegelen zich symmetrisch aan weerszijden van die lijn. Van tropisch regenwoud bij de evenaar tot woestijn, savanne en mediterraan klimaat aan de noord- en zuidpunt — Afrika heeft vrijwel elk klimaattype dat op aarde voorkomt.
De rol van de evenaar
De evenaar en het halfrond zijn sleutelbegrippen om het Afrikaanse klimaat te begrijpen. De evenaar loopt door Gabon, de Republiek Congo, de DR Congo, Oeganda, Kenia en Somalië — allemaal landen die het hele jaar intense zonnestraling ontvangen. Bij de evenaar stijgen warme, vochtige luchtmassa's op, condenseren ze en vallen als neerslag neer. Dat mechanisme voedt het Congoregenwoud en de regenwouden langs de Guinese kust.
Naarmate je verder van de evenaar beweegt — zowel naar het noorden als naar het zuiden — neemt de neerslagpatroon seizoensgebonden een "droog" en een "nat" seizoen aan. De windhoeveelheid neemt af en de landschappen gaan geleidelijk over van weelderig woud naar savanne, vervolgens naar halfdroog Sahel-grasland en ten slotte naar woestijn. Aan de uiteindelijke noord- en zuidpunten van het continent keert het klimaat om naar een mediterraan type met natte winters en droge zomers.
Die spiegelsymmetrie maakt Afrika uniek onder de continenten: nergens anders zijn de klimaatzones zo zuiver gerangschikt rondom een geografisch middelpunt. De tijdzone-structuur vertoont een vergelijkbare regelmaat; zie de pagina tijdzones voor meer context.
Köppen-klimaatzones van Afrika
De Köppen-Geiger klimaatclassificatie verdeelt Afrika in vijf hoofdzones. Onderstaande tabel geeft een overzicht van elke zone, de bijbehorende regio's en de voornaamste kenmerken. Bron: Köppen-Geiger classificatie (Beck et al. 2018, actualisering 2023).
| Köppen-zone | Waar in Afrika | Voornaamste kenmerk |
|---|---|---|
| Af — Tropisch regenwoud | Congobekken, Guinese kust, evenaarstrook | Neerslag > 60 mm per maand het hele jaar; geen droog seizoen; temperatuur 25–28 °C |
| Aw — Tropische savanne | West-Afrika (buiten de kust), Oost-Afrika, Centraal-Afrika rond de evenaarstrook | Duidelijk droog seizoen in de "winter" van het halfrond; jaarlijkse neerslag 750–1.500 mm |
| BSh — Heet semi-aride (Sahel) | Sahel (Senegal–Niger–Tsjaad–Soedan), Hoorn van Afrika | Neerslag 250–600 mm/jaar; één kort regenseizoen; extreme temperatuurschommelingen |
| BWh — Hete woestijn | Sahara (Noord-Afrika), Namib (kustwoestijn Namibië), Kalahari (Botswana/Zuid-Afrika) | Neerslag < 250 mm/jaar; dagtemperaturen tot 50 °C; grote dag-nacht variatie |
| Cs/Csa — Mediterraan | Marokko, Noord-Algerije, Noord-Tunesië; Kaapprovince (Zuid-Afrika) | Droge, hete zomers; natte, milde winters; neerslag 400–800 mm/jaar; olijven en wijnranken |
| Cfa/Cfb — Gematigd vochtig | Hooglanden van Ethiopië, Lesotho, oostkust KwaZulu-Natal | Neerslag gelijkmatig verdeeld; koelere temperaturen dankzij hoogte; geen uitgesproken droog seizoen |
| H — Hoogland / Alpin | Kilimanjaro, Atlasgebergte, Rwenzori, Ethiopische hooglanden | Temperatuur daalt met hoogte; sneeuw mogelijk boven 4.000 m; eigen micro-klimaat |
Bron: Köppen-Geiger klimaatclassificatie (Beck et al. 2018, actualisering 2023).
Regenseizoenen
Het regenseizoen in Afrika volgt de Intertropische Convergentiezone (ITCZ) — een band van lage luchtdruk die de evenaar volgt en met de seizoenen verschuift. In de zomer van het noordelijk halfrond (mei–september) schuift de ITCZ naar het noorden: West-Afrika, de Sahel en de Hoorn ontvangen dan hun regen. In de Australische zomer (november–april) schuift de band zuidwaarts en valt er regen over Oost- en Zuidelijk Afrika.
In de Hoorn van Afrika — Somalië, Ethiopië, Kenia — vallen twee regenseizoenen. De "lange regen" (masika) duurt van maart tot mei, de "korte regen" (vuli) van oktober tot december. Het gebied tussen de twee seizoenen in is droog en vatbaar voor droogte. De Sahel ontvangt zijn neerslag uitsluitend in de zomer (juni–september); buiten die maanden valt er vrijwel niets.
Woestijnen: Sahara, Namib en Kalahari
De Sahara (circa 9 mln km²) is de grootste warme woestijn op aarde. In het hart — Libië, Algerije, Niger — valt minder dan 25 mm neerslag per jaar. Dagtemperaturen stijgen soms boven de 50 °C; nachten kunnen onder het vriespunt zakken. De woestijn staat niet stil: zandduinen (erg) verplaatsen zich met de wind, terwijl verharde vlakten (reg) bijna onbegroeid zijn.
De Namib, langs de Atlantische kust van Namibië, is ouder dan 55 miljoen jaar en daarmee een van de oudste woestijnen ter wereld. Koude zeestromen (de Benguela-stroming) koelen de lucht boven zee af, waardoor er nevel en mist ontstaat maar nauwelijks regen valt. Planten als de Welwitschia mirabilis leven uitsluitend op die mistwater. De Kalahari in Botswana en omgeving is technisch een halfwoestijn: de neerslag (150–500 mm) is net genoeg voor gras en struiken, waardoor hij meer fauna herbergt dan de Sahara. Bekijk ook de pagina landen van Afrika voor een geografisch overzicht.
Klimaatverandering in Afrika
Afrika is het continent dat het minst bijdraagt aan de mondiale CO₂-uitstoot — minder dan 4% van het wereldtotaal — maar tegelijk het meest kwetsbaar is voor de gevolgen van klimaatverandering. Dat maakt de situatie bijzonder onrechtvaardig.
De Sahara breidt zich langzaam uit naar het zuiden, een proces dat woestijnvorming (desertificatie) wordt genoemd. De Sahel, toch al kwetsbaar, ziet zijn regenpatroon onregelmatiger worden: langere droogte-episodes worden afgewisseld met hevigere maar kortere regenbuien. Die onregelmatigheid verstoort de landbouw waarvan honderden miljoenen mensen afhangen. Maïs, gierst en sorghum — basisgewassen voor de Afrikaanse voedselzekerheid — zijn gevoelig voor zowel hitte als droogte.
In Oost-Afrika is het Victoriamore de afgelopen decennia warmer geworden, met gevolgen voor de visstand en het waterniveau. De gletsjers op de Kilimanjaro zijn in de afgelopen honderd jaar met meer dan 85% geslonken; hydrologen verwachten dat ze rond 2040 vrijwel verdwenen zijn. In de kustregio's bedreigt zeespiegelstijging laaggelegen deltasteden als Dar es Salaam en Lagos. De tijdzonepagina biedt context over het bredere systeem van tijdzones en klimaatgordels waarbinnen Afrika zijn positie inneemt.
Bronnen
- Köppen-Geiger klimaatclassificatie — Beck et al. 2018, actualisering 2023
- IPCC Sixth Assessment Report (AR6) 2021–2022 — klimaatverandering in Afrika
- WMO (Wereld Meteorologische Organisatie) — neerslag- en temperatuurdata
- NASA / USGS — satellietdata woestijnuitbreiding en gletsjerterugtrekking
- VN World Population Prospects 2024 — bevolkingscijfers voor context