Dieren van Zuid-Amerika
Zuid-Amerika herbergt enkele van de meest bijzondere dieren op aarde. Van de donkere kroonlaag van het Amazoneregenwoud tot de kale rotswanden van de Andes en de natte vlaktes van de Pantanal — elk leefgebied heeft zijn eigen bewoners, van de jaguar tot de roze rivierdolfijn.
Het Amazoneregenwoud
Het Amazoneregenwoud is het grootste tropische regenwoud ter wereld. Het beslaat ruim 5,5 miljoen km² en strekt zich uit over negen landen, waarbij Brazilië het grootste deel bezit. Het woud herbergt naar schatting één op de tien bekende diersoorten op aarde: meer dan 1.300 vogelsoorten, 3.000 vissoorten, 430 zoogdieren en duizenden reptielen en amfibieën.
De jaguar (Panthera onca) is de apex-predator van dit ecosysteem. Als het grootste katachtige van het westelijk halfrond bejaagt hij capibara's, tapirs en caimans. Door ontbossing en fragmentatie van leefgebied staat de jaguar op de IUCN-Rode Lijst als bijna bedreigd (NT). Meer over de status van bedreigde dieren vind je op dieren per continent.
De Andes
De Andes vormen de langste bergketen ter wereld en lopen over meer dan 7.000 km langs de westkust van het continent. De hoogte — van de kustlijn tot boven de 6.000 meter — schept extreme klimaatgradiënten en daarmee een ongewone rijkdom aan leefgebieden. Op de hogere puna-grasvlaktes leven de lama, de alpaca en de vicuña; in de rotspartijen boven de boomgrens nagenoeg alleen de Andescondor.
De Andescondor (Vultur gryphus) is met een spanwijdte tot 3,2 meter een van de grootste vliegende vogels ter wereld. Hij zweeft op thermiekstromen en kan binnen één dag honderden kilometers afleggen. De soort staat als kwetsbaar (VU) geclassificeerd. In de Andes leven ook de brilbeer (Tremarctos ornatus), de enige berensoort van Zuid-Amerika, eveneens kwetsbaar.
De Pantanal
De Pantanal is het grootste tropische moeras ter wereld, verspreid over Brazilië, Bolivia en Paraguay. Tijdens het regenseizoen overstroomt tot 80% van het gebied; daarna trekken dieren van over het hele continent naar de resterende waterpoelen. De jaguar bereikt hier zijn hoogste dichtheid op het continent. Naast de jaguar leven er caimans, reuzenzeeotters, tapirs en enorme aantallen wadvogels zoals de jabiru-ooievaar.
De Pantanal staat, net als het Amazonegebied, onder druk van ontbossing, brand en agrarische expansie. De jaguar, die beide ecosystemen nodig heeft voor zijn voortbestaan, is dan ook het symbool voor de bescherming van beide gebieden. Vergelijk het leefgebied met de savannes van Afrika op de dieren van Azië-pagina, of bekijk alle continenten op dieren per continent.
De Galápagos-eilanden
De Galápagos, een Ecuadoriaanse archipel op ruim 900 km van de westkust, zijn befaamd als het laboratorium van de evolutie. Charles Darwin observeerde hier in 1835 de verschillen tussen vinken en leguanen, wat hem op het spoor zette van zijn theorie over natuurlijke selectie. Vandaag is 97% van het eilandoppervlak nationaal park en UNESCO-werelderfgoed.
De eilanden herbergen soorten die nergens anders voorkomen: de mariene leguaan (de enige zeegaande leguaan ter wereld), de Galápagosschildpad (de grootste levende landschildpad), de blauwtepelgent en de Galápagospinguïn — de enige pinguïn die op het noordelijk halfrond broedt. De meeste eilandsoorten zijn gewend aan mensen en daarmee uniek benaderbaar. Terug naar Zuid-Amerika voor de brede context.
Dieren van Zuid-Amerika — overzicht
De tabel hieronder geeft een selectie van kenmerkende soorten met hun leefgebied en IUCN-beschermingsstatus (2024). Afkortingen: LC = niet bedreigd, NT = bijna bedreigd, VU = kwetsbaar, EN = bedreigd, CR = ernstig bedreigd. Bron: IUCN Red List.
| Dier | Leefgebied | IUCN-status |
|---|---|---|
| Jaguar (Panthera onca) | Amazone, Pantanal, droge bossen | NT — bijna bedreigd |
| Reuzenmiereneter (Myrmecophaga tridactyla) | Savannes, Pantanal, Cerrado | VU — kwetsbaar |
| Andescondor (Vultur gryphus) | Andes, kustrotsen | VU — kwetsbaar |
| Gouden leeuwaapje (Leontopithecus rosalia) | Atlantisch Woud, Brazilië | EN — bedreigd |
| Capibara (Hydrochoerus hydrochaeris) | Moerassige gebieden, rivieroevers | LC — niet bedreigd |
| Roze rivierdolfijn (Inia geoffrensis) | Amazone- en Orinoco-stroomgebied | EN — bedreigd |
| Brilbeer (Tremarctos ornatus) | Andes, cloud forest | VU — kwetsbaar |
| Lama (Lama glama) | Hooggebergte Andes | Gedomesticeerd |
| Alpaca (Vicugna pacos) | Hooggebergte Andes | Gedomesticeerd |
| Reuzenotter (Pteronura brasiliensis) | Amazone, Pantanal | EN — bedreigd |
Bron: IUCN Red List 2024.
De roze rivierdolfijn
De boto of roze rivierdolfijn (Inia geoffrensis) is een van de grootste zoetwaterdolfijnen ter wereld. Volwassen mannetjes worden roze door littekens die ontstaan bij sociale gevechten. De dolfijn leeft uitsluitend in zoetwaterrivieren en overstroomde bossen van het Amazone- en Orinocogebied. Door vervuiling, dammen, overbevissing van zijn prooidieren en verdrinking in visnetten staat de soort als bedreigd (EN) geclassificeerd.
De boto speelt een centrale rol in de Amazone-mythologie: in de volksverhaaltjes transformeert hij 's nachts in een mooie jongeman. Die culturele status heeft paradoxaal genoeg lange tijd bijgedragen aan zijn bescherming — vissers doodden botó's niet. Tegenwoordig mogen ze in Brazilië wettelijk niet gedood worden, maar de populatie blijft krimpen.
Bedreigingen en bescherming
De grootste bedreiging voor de fauna van Zuid-Amerika is het verlies van leefgebied. In de Braziliaanse Amazone werd tussen 1970 en 2020 circa 17% van het regenwoud geveld; in het Atlantisch Woud — het kustregenwoud — is minder dan 12% intact. Het gouden leeuwaapje (Leontopithecus rosalia) was in de jaren zeventig bijna uitgestorven: minder dan 200 individuen overleefden in het wild. Dankzij fokprogramma's en herbebossing telt de populatie nu meer dan 3.700 dieren, al blijft de soort bedreigd.
Vergelijkbare herstelprojecten zijn actief voor de Andescondor in Colombia en Venezuela, en voor de reuzenmiereneter in Argentinië. Het continent telt 23 biodiversiteits-hotspots (Conservation International). Lees meer over het continent op Noord-Amerika voor vergelijkingsmateriaal, of bekijk hoe fauna verschilt per regio op dieren van Azië.
Bronnen
- IUCN Red List 2024 — beschermingsstatus per soort
- WWF — Living Planet Report 2024
- Conservation International — Biodiversity Hotspots
- Instituto Nacional de Pesquisas da Amazônia (INPA)
- UNESCO — Galápagos Werelderfgoed dossier