Dieren van Afrika
Afrika herbergt een van de rijkste en meest spectaculaire fauna's op aarde. Nergens anders leven zo veel grote zoogdieren naast elkaar als op de Afrikaanse savanne. Maar achter het imposante schouwspel van de Serengeti schuilt ook een weerbarstige werkelijkheid: klimaatverandering, verlies van leefgebied en stroperij zetten steeds meer soorten onder druk.
Drie grote leefgebieden
De dierenweld van Afrika is nauw verbonden met het klimaat van het continent. Drie hoofdtypen leefgebied domineren het fauna-beeld.
De savanne
De Afrikaanse savanne — een uitgestrekte vlakte van gras en verspreide bomen die zich uitstrekt van West-Afrika via de Sahel tot Oost- en Zuid-Afrika — is het toneel van de beroemde Grote Vijf: de leeuw, de Afrikaanse olifant, de Kaapse buffel, het luipaard en de neushoorn. De benaming stamt uit de jachttijd, toen die vijf als de gevaarlijkste dieren golden. Vandaag trekt de Serengeti in Tanzania jaarlijks meer dan een miljoen wildebeesten, zebra's en gazellen die de grootste landdierenmis ter wereld vormen.
Op de savanne leeft ook de giraf, het langste landdier op aarde, dat met zijn lange nek bladeren bereikt die voor concurrenten ontoegankelijk zijn. Cheeta's — de snelste landdieren (tot 112 km/u over korte afstand) — gebruiken de open vlakten om hun prooi bij daglicht achterna te zitten. Het nijlpaard brengt de dag door in rivieren en meren om oververhitting te voorkomen; 's nachts graast het op grasland.
Het Congoregenwoud
Het Congobekken in Centraal-Afrika herbergt het op één na grootste tropische regenwoud ter wereld, na het Amazonegebied in Zuid-Amerika. Dit regenwoud is het leefgebied van twee soorten gorilla's: de westelijke laaglandgorilla en de berggorilla (Gorilla beringei beringei), waarvan de populatie in de Virunga-vulkanen en het Bwindi-oerwoud van Uganda en Rwanda slechts een kleine groep omvat. De berggorilla staat op de IUCN Rode Lijst als Bedreigd (Endangered).
In hetzelfde oerwoud leven bonobo's en chimpansees, onze naaste verwanten in het dierenrijk. De okapi, een bloedverwant van de giraf met zebrastrepen op zijn achterpoten, is endemisch voor het Congobekken. Tienduizenden insectensoorten, waaronder spectaculaire vlinders en kevers, vullen de rijke onderetages van het woud.
Woestijn en halfwoestijn
De Sahara en de Kalahari stellen hoge eisen aan hun bewoners. De dromedaris (eenbultige kameel) heeft zich aangepast aan extreme hitte en droogte; zijn bult slaat vet op, niet water, zoals vaak gedacht wordt. De Fennek-vos (Vulpes zerda) heeft enorme oren om warmte af te voeren en 's nachts te jagen. Slangen als de Cerastes-adder en de Sahara-hoornviper bewegen zigzaggend over het zand.
In de Kalahari leven meerkats (stokstaartjes) in georganiseerde groepen met een complex waakzorgsysteem. De bruin hyena en de gevlekte hyena zijn alleseters die ook in dorre gebieden overleven. De zwartpootvos en de aardwolf — een insectenetende hyena-verwant — vullen ecologische niches in dat droge landschap.
De Grote Vijf en andere iconische soorten
Onderstaande tabel toont de meest bekende Afrikaanse diersoorten met hun leefgebied en IUCN-beschermingsstatus (bron: IUCN Red List 2024). Vergelijk ook de dieren van Azië voor een ander perspectief op bedreigde grote zoogdieren.
| Dier | Leefgebied | IUCN-status |
|---|---|---|
| Afrikaanse savanne-olifant (Loxodonta africana) | Savanne, sub-Sahara Afrika | Bedreigd (EN) |
| Leeuw (Panthera leo) | Savanne, droog bos, Oost- en Zuid-Afrika | Kwetsbaar (VU) |
| Berggorilla (Gorilla beringei beringei) | Bergregenwoud DR Congo, Rwanda, Oeganda | Bedreigd (EN) |
| Zwarte neushoorn (Diceros bicornis) | Struikgewas, Oost- en Zuid-Afrika | Ernstig bedreigd (CR) |
| Giraf (Giraffa camelopardalis) | Savanne, open bos, sub-Sahara Afrika | Kwetsbaar (VU) |
| Jachtluipaard (Acinonyx jubatus) | Open savanne, Oost- en Zuid-Afrika | Kwetsbaar (VU) |
| Nijlpaard (Hippopotamus amphibius) | Rivieren en meren, sub-Sahara Afrika | Kwetsbaar (VU) |
| Chimpansee (Pan troglodytes) | Tropisch regenwoud, West- en Centraal-Afrika | Bedreigd (EN) |
| Afrikaanse wilde hond (Lycaon pictus) | Savanne, Oost- en Zuid-Afrika | Bedreigd (EN) |
| Kaapse buffel (Syncerus caffer) | Savanne en grasland, sub-Sahara Afrika | Niet bedreigd (LC) |
| Luipaard (Panthera pardus) | Diverse habitats, breed verspreid in Afrika | Kwetsbaar (VU) |
Bron: IUCN Red List 2024. CR = Critically Endangered (ernstig bedreigd); EN = Endangered (bedreigd); VU = Vulnerable (kwetsbaar); LC = Least Concern (niet bedreigd).
Bedreigingen en bescherming
Stroperij is de grootste directe bedreiging voor veel Afrikaanse soorten. Neushoorns worden gedood voor hun hoorns, die in delen van Azië als geneesmiddel worden verhandeld — ondanks het gebrek aan wetenschappelijk bewijs voor die werking. Olifanten worden belaagd voor ivoor. In 2016 telde Afrika naar schatting 415.000 savanneoliffanten, een daling van 30% in tien jaar (IUCN/African Elephant Specialist Group).
Habitatverlies speelt een even grote rol. Landbouwuitbreiding, illegale houtwinning en de groei van de menselijke bevolking verkleinen de leefgebieden onophoudelijk. De 54 landen van Afrika werken samen in beschermde gebieden en trans-grens-reservaten. Het Kavango-Zambezi Transfrontier Conservation Area (KAZA), dat vijf landen beslaat, is met ruim 520.000 km² het grootste beschermde landgebied ter wereld.
Vogelrijkdom en zoetwatervissen
Afrika telt meer dan 2.300 vogelsoorten — ruim een kwart van alle vogelsoorten op aarde. De Afrikaanse struisvogel (Struthio camelus) is het grootste levende vogel ter wereld en kan meer dan 70 km/u rennen. De Afrikaanse visvanger, de klaproos en de flamingo zijn andere iconische soorten. Flamingo's verzamelen zich bij zoda's meren zoals het Nakurumeer in Kenia in kolonies van soms meer dan een miljoen individuen.
De zoetwatervissen van Afrika zijn eveneens bijzonder divers. Het Victoriameer bevatte ooit meer dan 500 endemische cichlide-soorten, waarvan er na de introductie van de nijlbaars in de jaren 1950 meer dan 200 zijn uitgestorven — een van de grootste door mensen veroorzaakte uitstervingsgebeurtenissen in recente geschiedenis. Die les onderstreept hoe kwetsbaar zelfs grote ecosystemen zijn voor kleine ingrepen. Meer over dieren per continent staat in de sectie voor kinderen.
Bronnen
- IUCN Red List 2024 — beschermingsstatussen van alle genoemde soorten
- African Elephant Specialist Group (AfESG) / IUCN — tellingen savanne-olifant 2016
- VN World Population Prospects 2024 — contextuele bevolkingscijfers
- WWF — habitatgegevens en beschermingsprogramma's